Chuyên đề Pháp luật

TÌNH HÌNH PHẠM TỘI VỊ THÀNH NIÊN

CÓ NÊN SỬA ĐỔI BLHS VỀ ĐỘ TUỔI CHO PHÙ HỢP

LS. ĐINH XUÂN HỒNG

Công ty Luật – Luật Sư Riêng

Thời gian gần đây, tình trạng thanh, thiếu niên vi phạm pháp luật diễn biến phức tạp, trở thành mối lo của toàn xã hội. Theo số liệu thống kê, chỉ tính riêng trong năm 2010, trên địa bàn cả nước có 13.572 đối tượng phạm tội là thanh thiếu niên, trong đó 1.600 vụ học sinh đánh nhau, mức độ phạm tội nghiêm trọng hơn, và năm này tăng nhiều lần so với những năm trước kể về số lượng phạm tội lẫn các vụ trọng án.

Hiện nay, cả nước có hơn 140.000 người nghiện, hơn 300.000 người có tiền án, tiền sự. Hàng năm các cơ quan thi hành pháp luật bắt giữ truy tố hơn 115.000 người, trong đó có 16.000 - 18.000 trẻ vị thành niên. Tội phạm vị thành niên ngày càng gia tăng, chiếm từ 15-18% số lượng tội phạm.[1]

- Về độ tuổi: Tình hình tội phạm do người chưa thành niên từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện có chiều hướng gia tăng và chiếm tỷ lệ cao nhất, khoảng 60%; từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chiếm khoảng 32% và dưới 14 tuổi chiếm khoảng 8% trong tổng số các vụ phạm tội do người chưa thành niên và trẻ em thực hiện.

- Về cơ cấu tội phạm: Hành vi vi phạm pháp luật hình sự của người chưa thành niên tập trung nhiều nhất vào các nhóm tội xâm phạm sở hữu; xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm và danh dự con người, một số tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng. Trong đó tội danh trộm cắp tài sản chiếm 38%, cố ý gây thương tích chiếm 11%, đặc biệt là giết người chiếm 1,4% trong tổng số tội phạm do người chưa thành niên thực hiện.

- Về địa bàn hoạt động: Các vụ án do đối tượng vị thành niên gây ra không chỉ xuất hiện ở thành phố, thị xã mà còn ở cả các xã, bản làng miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Hiện cả nước có khoảng 20.000 trẻ em trong độ tuổi tới trường lang thang bụi đời, tụ tập băng nhóm ngoài xã hội. Đó chính là mầm mống của tội phạm đã và đang nảy sinh trong lứa tuổi vị thành niên.[2]

Tính chất nghiêm trọng, côn đồ trong việc giải quyết các mâu thuẫn hiện nay trong giới học sinh, sinh viên gia tăng chóng mặt: Từ những vụ trôm đơn thuần, cướp của, hiếp dâm hay đặc biệt hơn là phạm tội giết người. Dư luận xã hội căm phẫn trước hành vi giết người, cướp của tàn độc, giết nhiều người, giết người dã man, giết phụ nữ, giết trẻ em của một người phạm tội chỉ còn chưa đầy 2 tháng nữa sẽ đủ 18 tuổi – Lê Văn Luyện; Vụ án Đào Thu Hương (My "sói"), bị truy tố về tội hiếp dâm và cướp tài sản, 5/8 bị cáo của vụ án đang trong lứa tuổi vị thành niên, riêng My "sói" khi bị bắt mới 14 tuổi - Tuổi thì ít nhưng hành vi phạm tội của các bị cáo lại đặc biệt nghiêm trọng. Chỉ trong vòng 4 ngày, My "sói" cùng đồng bọn đã gây ra 5 vụ cướp tài sản, tổng trị giá hơn 30 triệu đồng, 2 vụ hiếp dâm, 1 vụ hiếp dâm trẻ em; Vụ án Lê Ngọc Chung, năm 2007 (16 tuổi, huyện Thanh Oai, Hà Nội) trở thành kẻ sát nhân gây ra vụ án kinh hoàng tại phố Minh Khai khi một mình vác kiếm truy sát cả 3 thế hệ trong gia đình ông chủ khiến 3 người chết, 2 người bị thương nặng.…

Nguyên nhân được xác định là do công tác tuyên truyền giáo dục pháp luật; công tác quản lý Nhà nước về văn hóa thông tin còn nhiều bất cập; nhiều trẻ vị thành niên thiếu sự quan tâm, giáo dục của gia đình...

Một nguyên nhân đầu tiên, theo tôi là do công tác phòng ngừa tội phạm chưa được quan tâm đúng mức, điển hình rất nhiều phụ huynh vô tình lục cặp sách của con em mình thì mới phát hiện ra có nhiều loại “vũ khí” có thể là thô sơ cho đến các loại dao, gậy,… Khi hỏi ra thì các em trình bày do ở trường thường bị ăn hiếp, bị đánh nên mang theo để “tự vệ”. Cũng bởi những suy nghĩ và sự quan tâm không đúng mực mà có thể biến những em học sinh ngoan, trò giỏi thành tội phạm bất cứ lúc nào, điển hình là trường hợp Duy (1995, học sinh lớp 9, Đắk Lắk) mang dao gọt hoa quả trong cặp đã dùng để đâm chết bạn; Nữ học sinh lớp 10 ở Tiền Giang đâm chết bạn trong giờ ra chơi, Nam học sinh lớp 10 ở Quận 3, TP.HCM dùng dao lê đâm chết bạn học,…

Nguyên nhân từ việc đầu tư tuyên truyền nhận thức pháp luật chưa hiệu quả. Ngày nay hệ thống truyền thông đang phát triển nhanh chóng, trẻ vị thành niên có cơ hội tiếp cận nhiều nhưng hầu như lứa tuổi này dường như không quan tâm đến các tin tức về việc xử lý những hành vi vi phạm. Ta thấy, nhiều clip được tung lên mạng về hành vi lột áo, đánh bạn học đã bị xử lý rất nhiều nhưng hàng tuần, tháng vẫn có những trường hợp tương tự tiếp diễn. Nhân rộng hơn mô hình tuyên truyền thật cụ thể, chi tiết về hành vi và về mức độ xử lý đối với các hành vi phạm tội.

Nguyên nhân nữa, có thể là mức độ xử lý đối với hành vi phạm tội của trẻ vị thành niên còn thấp, chưa đủ mức răn đe, giáo dục áp dụng trong thời điểm hiện nay: , Khoản 5, Điều 69, Bộ luật Hình sự quy định “không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội”; Khoản 1, Điều 74, Bộ luật hình sự: Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi khi phạm tội, nếu điều luật được áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá 18 năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất đước áp dụng không quá một phần hai mà điều luật quy định”. Còn Đối với người từ đủ 14 đến 16 tuổi khi phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc đặc biệt nghiêm trọng thì bị xử lý hình sự nhưng không bị phạt chung thân hoặc tử hình; nếu điều luật được áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá 12 năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất đước áp dụng không quá một phần hai mà điều luật quy định.

Nói về khía cạnh năng lực chịu trách nhiệm hình sự (TNHS), thì Theo Luật Hình sự, chủ thể của tội phạm là con người có đủ điều kiện để có lỗi khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Mà chủ thể của tội phạm nói trên là người có năng lực trách nhiệm hình sự. Con người phải đạt đến độ tuổi nhất định thì mới có năng lực TNHS.

Với sự phát triển của xã hội, đời sống về vật chất cũng như tinh thần của người dân càng ngày được nâng cao, điều kiện thức cũng đã tăng rõ rệt. Một ví dụ đơn thuần cho thấy sự khập khiễng của pháp luật: Luật hôn nhân và gia đình quy định nữ đã bước sang tuổi mười tám (tức là đủ 17 tuổi + 1 ngày) thì được kết hôn, hay Nam phải sang tuổi 20 (đủ 19 tuổi) mới được kết hôn. Nếu nói theo lối suy diễn thì Nữ kết hôn khi chưa đầy đủ năng lực hành vi dân sự, trong khi Nam đến lúc đủ năng lực hành vi vẫn không được kết hôn.

Tuổi thành niên ở một số nước: Theo tổ chức Y tế thế giới, lứa tuổi 10 – 19 tuổi là độ tuổi vị thành niên. Như vậy người trên tuổi 19 sẽ được coi là thành niên. Tuy nhiên các nước lại có quy định tuổi thành niên khác nhau. Quy định chung tuổi thành niên của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan là 20 tuổi, của Úc, Canada, Ấn Độ, Philippines, Anh, Brazil, Croatia, Mỹ là 18 tuổi. Một số nước xác định tuổi trưởng thành để kết hôn lại thấp hơn như: Angola (12 tuổi), Senegal (13 tuổi) Algeria (16 tuổi), Nga (16 tuổi), Bồ Đào Nha (14 tuổi), Uruguay (15 tuổi), Colombia (14 tuổi), Malaysia (16 tuổi)…[3] So với các nước, Việt Nam nằm trong nhóm đa số.

Tuy nhiên, một số quốc gia cũng đã tiến hành sửa đổi luật về độ tuổi chịu TNHS, cũng như độ tuổi kết hôn để phù hợp với sự phát triển của con người trong thời đại ngày nay.

Bàn luận về Quy định của Bộ luật Hình sự đối với tội phạm vị thành niên:

Việc sửa Bộ luật Hình sự cần phải rất thận trọng, bởi Luật đã được nghiên cứu, dánh giá rất kỹ lưỡng về xã hội, sự phát triển của tư duy ý thức. Quy định về tôi phạm vị thành niên với các căn cứ về sự phát triển sinh học, tư duy, sự nhận thức của trẻ vị thành niên. Nếu sử đổi Luật phải dựa trên cơ sở đã nghiên cứu kỹ lưỡng, đầy đủ, không thể vì một số trường hợp mang tính cá biệt mà sửa luật để áp dụng cho tất cả các trường hợp sau đó.

Vội vàng sửa luật có thể sẽ làm cho tất cả trẻ vị thành niên phạm tội có thể phải chịu mức chế tài cao hơn so với hành vi chúng gây ra. Quá trình sửa đổi luật rất nghiêm ngặt, đòi hỏi phải có nhiều thời gian, công sức, trí tuệ Cơ quan Lập pháp.

Với những đánh giá, tỷ lệ tội phạm từ độ tuổi 16 – 18 rất cao, cùng với những mức độ phạm tội nguy hiểm, có tổ chức,… đôi khi còn cao hơn người thành niên phạm tội. Cùng với sự phát triển của xã hội, trẻ em hiện nay đã vượt trội hơn trẻ em ngày xưa rất nhiều về thể chất và tâm sinh lý. Chiếc áo tuổi thành niên vì vậy không còn phù hợp để khoác lên mình trẻ nữa. Chính vì không được cho những quyền tương thích với sự phát triển tự nhiên nên đã dẫn đến nhiều trẻ bức bối, xé rào quy định tuổi, dẫn đến những sự việc đau lòng. Nhiều vụ án trẻ em phạm tội thực chất các em đã là người lớn. Những nhận định này liệu có cơ sở và có nên thay đổi quy định tuổi thành niên, một cơ sở để xác lập nhiều quyền công dân khác cho trẻ.[4]

Hiện nay, với độ tuổi này sự phát triển về con người, về tư duy nhận thức đã là đầy đủ. Theo quan điểm cá nhân nên giảm độ tuổi đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự.

Chính sách Hình sự của Việt Nam đối với việc truy cứu trách nhiệm hình sự người chưa thành niên là nhằm giúp đỡ, cải tạo, giáo dục để người chưa thành niên nhận ra sai lầm, từ đó sửa chữa những sai lầm của mình, tạo điều kiện để các em có khả năng tái hòa nhập cuộc sống. Luật đã quy định rõ: “Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội”. Đây là nguyên tắc bao trùm mang tính chất chỉ đạo thể hiện chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước Việt Nam lấy giáo dục làm nền tảng, trọng tâm trong quá trình xử lý vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên.

Tuy nhiên đối với những hành vi phạm tội với nhiều tình tiết man rợ mà cả xã hội lên tiếng, cùng với tội phạm vị thành niên ngày càng nguy hiểm hơn, nhiều hơn về cả vụ việc lẫn tính chất mức độ của hành vi mang phạm tội, thì bản chất nhân đạo của pháp luật xã hội chủ nghĩa để người phạm tội hối cải về hòa nhập cộng đồng. Vậy xem thử cộng đồng có thể chấp nhận, bao dung để đối tượng này làm lại cuộc đời hay không?

[1]http://vnexpress.net/gl/phap-luat/2011/10/toi-pham-vi-thanh-nien-ngay-cang-gia-tang/

[2]http://www.anninhthudo.vn/An-ninh-doi-song/Noi-dau-khong-cua-rieng-ai/394862.antd

[3] http://thongtinphapluatdansu.wordpress.com

[4] http://thongtinphapluatdansu.wordpress.com/